Коррупсия ё ба қавли маъмул, ришвахорӣ, яке аз зуҳуротест, ки  танҳо гирифтани маблағи ғайриқонунӣ аз ҷониби як мансабдор нест, балки мушкилоти васеи иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва фарҳангӣ мебошад, ки метавонад ба муносибатҳои байни инсонҳо, эътимоди шаҳрвандон ба ниҳодҳои давлатӣ ва рушди иқтисодиву иҷтимоии ҷомеа таъсири манфӣ расонад. Вақте ришва ҳамчун роҳи осони ҳал кардани масъалаҳо тасаввур мешавад, он тадриҷан аз як амали ҷудогона ба як одати номатлуби иҷтимоӣ табдил меёбад.

Яке аз паҳлуҳои нигаронкунандаи масъала дар он аст, ки коррупсия на танҳо дар амал, балки дар фазои андеша низ метавонад реша давонад. Яъне баъзан инсон пеш аз он ки ришва диҳад ё талаб кунад, дар зеҳни худ ин амалро «муқаррарӣ», «зарурӣ» ё ҳатто «ягона роҳи пешрафти кор» қабул мекунад. Маҳз ҳамин тағйири муносибати ахлоқӣ заминаи паҳншавии коррупсияро фароҳам месозад.

Дар чунин ҳолат масъала танҳо ба шахси ришвагиранда маҳдуд намешавад. Агар як нафар ришва талаб кунад, шахси дигар метавонад онро бо баҳонаи «ҳалли мушкил» пешниҳод намояд ва шахси сеюм бошад, аз ин раванд ҳамчун як воқеаи одӣ ё ногузир ёд кунад. Ҳамин тавр, муносибате шакл мегирад, ки дар он меъёри қонун ва адолат тадриҷан ҷойи худро ба манфиати шахсӣ медиҳад.

Коррупсия пеш аз ҳама ба принсипи баробарӣ зарба мезанад. Дар ҷомеаи солим ҳар шаҳрванд бояд мутобиқи қонун ва тартиби муайян аз хизматрасониҳои давлатӣ ва имкониятҳои ҷамъиятӣ истифода барад. Аммо вақте маблағ ё муносибатҳои шахсӣ ба меъёри ҳалкунандаи масъала табдил меёбанд, имкониятҳо барои ҳама баробар намемонанд. Касе, ки имкони додани ришваро дорад, метавонад кореро зудтар анҷом диҳад, дар ҳоле ки шахси дигар бо риояи қонун маҷбур мешавад муддати бештар интизор шавад.

Аз ин рӯ, ришвахорӣ танҳо масъалаи маблағ нест. Он масъалаи адолат аст.

Паҳлуи дигари муҳим таъсири коррупсия ба эътимоди ҷомеа мебошад. Шаҳрванд вақте ба сохторҳои давлатӣ ва муассисаҳои ҷамъиятӣ эътимод мекунад, ки эҳсос намояд қарорҳо бар асоси қонун, салоҳият ва меъёрҳои умумӣ қабул мешаванд. Агар дар ҷомеа чунин тасаввур пайдо шавад, ки бе «пул додан» ё «шинос доштан» ҳеҷ кор пеш намеравад, эътимод коҳиш меёбад. Ин ҳолат метавонад нисбат ба худи ниҳодҳо ва ҳатто нисбат ба арзиши қонун таъсири манфӣ гузорад.

Аз ин нуқтаи назар, мубориза бо коррупсия танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест. Албатта, ошкор кардани ҳолатҳои ришвахорӣ, таҳқиқи онҳо ва ба ҷавобгарӣ кашидани шахсони гунаҳкор аҳамияти калон дорад. Аммо агар танҳо ба ҷазо такя карда шавад ва сабабҳои иҷтимоиву фарҳангии пайдоиши коррупсия ба таври кофӣ баррасӣ нашаванд, мубориза бо ин падида натиҷаи комил дода наметавонад.

Яке аз роҳҳои муҳим пешгирии коррупсия баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон мебошад. Шахс бояд донад, ки ҳуқуқҳояш чист, кадом амал қонуншиканӣ ҳисоб мешавад ва дар сурати дучор шудан ба талаботи ғайриқонунӣ ба куҷо муроҷиат карда метавонад.

Дар баробари ин, тарбияи ахлоқӣ низ нақши муҳим дорад. Агар дар зеҳни насли ҷавон чунин андеша ҷой гирад, ки муваффақият танҳо тавассути пул, муносибатҳои шахсӣ ё роҳҳои ғайриқонунӣ ба даст меояд, мубориза бо коррупсия душвортар мегардад. Баръакс, эҳтиром ба меҳнати ҳалол, масъулият, адолат ва қонун бояд ҳамчун арзишҳои муҳим дар оила, мактаб ва ҷомеа ташаккул ёбанд.

Дар ин замина нақши муҳити корӣ низ муҳим аст. Муассисае, ки дар он тартиби хизматрасонӣ шаффоф, масъулияти кормандон муайян ва раванди қабули қарорҳо фаҳмо аст, барои пайдоиши муносибатҳои коррупсионӣ фазои камтар фароҳам меорад. Ҳар қадар равандҳо ба меъёрҳои равшан, назорат ва масъулияти шахсӣ такя кунанд, ҳамон қадар имконияти сӯиистифода аз ваколат коҳиш меёбад.

Бояд ба як масъалаи дигар низ таваҷҷуҳ кард: баъзан ҷомеа нисбат ба ришвагиранда вокуниши сахт нишон медиҳад, вале ба ришвадиҳанда бо назари сабуктар менигарад. Дар асл, ҳар ду ҷониб метавонанд дар ташаккули чунин муҳит саҳм гузоранд. Агар шахс барои ба даст овардани имтиёз ё бартараф намудани монеаи сунъӣ маблағи ғайриқонунӣ пешниҳод кунад, ин амал низ ба нигоҳ доштани низоми носолим мусоидат мекунад. Аз ин рӯ, муқовимат ба коррупсия муносибати ҳамаҷонибаро талаб менамояд.

Аз ин рӯ, мубориза бо ришвахорӣ бояд аз як маъракаи муваққатӣ ба фарҳанги доимии қонунмеҳварӣ табдил ёбад. Дар чунин фарҳанг ҳар шаҳрванд медонад, ки қонун на монеаи пешрафт, балки кафолати ҳуқуқ ва манфиатҳои ӯст. Мансабдор низ бояд дарк кунад, ки ваколат воситаи хизмат ба ҷомеа аст, на имконияти ба даст овардани манфиати шахсӣ.

Дар ниҳоят, решакан кардани коррупсия кори як рӯз ё як ниҳод нест. Ин раванд ҳамкории давлат, ҷомеаи шаҳрвандӣ, воситаҳои ахбори омма, муассисаҳои таълимӣ, оила ва худи шаҳрвандонро талаб мекунад. То вақте ки ришва ҳамчун «роҳи осон», «одати маъмул» ё «чизи ногузир» қабул карда мешавад, мубориза бо он душвор хоҳад буд.

Аз ин рӯ, тағйир бояд пеш аз ҳама аз тафаккур оғоз шавад. Агар ҷомеа ба хулосае расад, ки хизматрасонӣ бояд бе ришва, мансаб бояд бе сӯиистифода ва муваффақият бояд бо меҳнати ҳалол ба даст ояд, заминаи иҷтимоии коррупсия тадриҷан заиф мегардад. Қонун метавонад барои қонуншиканӣ ҷавобгарӣ муқаррар кунад, аммо танҳо фарҳанги ҳуқуқӣ ва ахлоқии ҷомеа метавонад ришвахориро аз як «одати пинҳонӣ» ба падидае табдил диҳад, ки шаҳрвандон онро ошкоро рад мекунанд.

Мубориза бо коррупсия, дар асл, мубориза барои эътимод, адолат ва шаффофият аст. Ҷомеае, ки дар он инсон метавонад бидуни ришва ва муносибатҳои шахсӣ ҳуқуқи худро амалӣ кунад, на танҳо аз нигоҳи ҳуқуқӣ, балки аз ҷиҳати ахлоқӣ ва иҷтимоӣ низ солимтар хоҳад буд.

Мизроб Давлатов,
раиси ҷамоати деҳоти Ваҳдат